"Siêu đô thị" TP Hồ Chí Minh: Hạ tầng mở đường, quản trị tạo sức bật

Không gian mới - cơ hội mới

Sở hữu không gian phát triển rộng lớn sau sáp nhập, TP Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế, tổ chức lại hệ thống đô thị và hình thành những động lực tăng trưởng mới. TP Hồ Chí Minh có điều kiện kết nối các trung tâm tài chính, thương mại, công nghiệp, logistics, cảng biển và du lịch trong một không gian phát triển thống nhất. Đây là cơ hội hình thành những chuỗi liên kết kinh tế mới, thay vì phát triển từng khu vực tương đối độc lập như trước.

Tuy nhiên, quy mô lớn hơn cũng đồng nghĩa với những yêu cầu cao hơn về quy hoạch, kết nối hạ tầng, huy động nguồn lực và năng lực quản trị.

Tại hội thảo "Đầu tư phát triển hạ tầng đồng bộ – Động lực tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển TP Hồ Chí Minh", Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh yêu cầu phát triển đô thị theo mô hình đa cực, đa trung tâm, gắn kết quy hoạch không gian với hệ thống giao thông, nhà ở và các hoạt động kinh tế. Theo định hướng này, phát triển đô thị hiện đại không đơn thuần là mở rộng diện tích xây dựng hay hình thành những khu đô thị mới trên bản đồ.

"Không gian mới tạo điều kiện kết nối trung tâm tài chính, thương mại và dịch vụ, với các trung tâm công nghiệp, đổi mới sáng tạo, hệ thống cảng biển, logistic, kinh tế biển và các vùng sinh thái đặc thù. Đây là 1 cơ hội lịch sử để thành phố tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu rất cao đối với công tác quy hoạch, đầu tư hạ tầng, và năng lực tổ chức thực hiện" Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhận định.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng là tổ chức lại không gian phát triển, bảo đảm các cực tăng trưởng có khả năng kết nối và bổ trợ lẫn nhau. Hệ thống hạ tầng phải đóng vai trò dẫn dắt, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu phát sinh khi đô thị đã hình thành.

Ở góc độ triển khai, Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Trần Quang Lâm cho biết thành phố đang tập trung phát triển các công trình giao thông chiến lược, gồm đường vành đai, cao tốc, đường sắt đô thị và các tuyến kết nối đầu mối giao thông quan trọng.

Mục tiêu đến năm 2030 là từng bước hoàn thiện mạng lưới giao thông khung, tăng cường liên kết giữa các khu vực trong không gian đô thị mới. Song song đó là những nhiệm vụ chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch và nâng cao chất lượng hạ tầng phục vụ người dân.

Từ cơ chế xin – cho đến năng lực kiến tạo

Trao đổi riêng với Thời báo VTV bên lề hội thảo, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng vấn đề căn bản nhất để TP Hồ Chí Minh phát huy tiềm năng của một siêu đô thị chính là tháo gỡ điểm nghẽn thể chế. Theo ông, việc trao thêm quyền tự quyết cho thành phố là hướng đi cần thiết. "Tuy nhiên, quyền hạn phải đi đôi với trách nhiệm và đặc biệt là năng lực thực thi" – Ông nói.

Luật Phát triển đô thị năm 2026, có hiệu lực từ ngày 1/10, được ông Thiên nhìn nhận như một cơ hội quan trọng để thành phố chuyển sang cách tiếp cận phát triển chủ động hơn. Trong cơ chế quản lý trước đây, địa phương thường hoạt động theo những khuôn khổ đã được xác lập, muốn có thêm nguồn lực hoặc cơ chế đặc thù phải đề xuất, xin phép. Khi được trao không gian tự quyết lớn hơn, chính quyền không thể chỉ dừng lại ở vai trò thực hiện những nhiệm vụ có sẵn. Thay vào đó là yêu cầu tự xác định vấn đề, chủ động tìm kiếm giải pháp, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, đây là sự thay đổi căn bản về năng lực của bộ máy quản lý: "Từ quen với vai trò thừa hành, chuyển sang tư duy sáng tạo, kiến tạo. Có quyền quyết định nhưng quan trọng hơn là phải có đủ năng lực để sử dụng hiệu quả quyền hạn đó".

Ông cũng lưu ý, quy hoạch phát triển với tầm nhìn dài hạn đòi hỏi khả năng nhận diện những biến động của thế giới. Những thay đổi về thương mại, công nghệ, địa kinh tế và dòng vốn quốc tế có thể nhanh chóng làm xuất hiện các cơ hội mới, đồng thời thay đổi lợi thế của từng khu vực. Vì vậy, năng lực quản trị không chỉ nằm ở việc xây dựng và thực hiện kế hoạch, mà còn ở khả năng dự báo, thích ứng và điều chỉnh chiến lược trước những tình huống chưa có tiền lệ.

Đáng chú ý, ông Thiên phân biệt hai nhóm năng lực mà TP Hồ Chí Minh cần phát triển: năng lực vật chất và năng lực thể chế. Nếu năng lực vật chất thể hiện qua hạ tầng, nguồn vốn và các điều kiện phục vụ sản xuất, kinh doanh, thì năng lực thể chế tạo môi trường để những nguồn lực ấy được huy động và sử dụng hiệu quả.

Năng lực kiến tạo đô thị quan trọng hơn các siêu dự án

Nếu năng lực thể chế quyết định khả năng mở đường cho phát triển, thì năng lực quy hoạch và điều phối sẽ quyết định những cơ hội ấy được hiện thực hóa như thế nào. KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, trong một siêu đô thị, phát triển hạ tầng trọng điểm phải gắn với chương trình phát triển kinh tế - xã hội của từng khu vực. Không thể chỉ triển khai những công trình giao thông hay dự án bất động sản riêng lẻ mà thiếu sự kết nối trong tổng thể.

Lấy ví dụ hai bờ sông Sài Gòn, ông Sơn nhận xét quy hoạch khu trung tâm hiện hữu và Thủ Thiêm có những thế mạnh riêng, nhưng quá trình lập quy hoạch tương đối độc lập khiến sự kết nối chiến lược chưa phát huy đầy đủ hiệu quả.

Theo ông, cần tiếp cận hai bờ sông như một không gian đô thị có sự liên kết chặt chẽ, qua đó khai thác tốt hơn giá trị hạ tầng và cơ hội đầu tư.

Với Thủ Thiêm, mục tiêu không chỉ là xây dựng một trung tâm đô thị mới hiện đại. Điều quan trọng hơn là hình thành một cộng đồng có điều kiện an cư, lập nghiệp, có việc làm, trường học, bệnh viện, công viên và những tiện ích thiết yếu. Điều này đòi hỏi năng lực điều phối giữa các ngành, các cấp và sự tham gia của doanh nghiệp, người dân. Những dự án bất động sản, công trình giao thông và hạ tầng xã hội phải được tổ chức trong một chương trình phát triển thống nhất.

Một vấn đề đáng chú ý khác được KTS Ngô Viết Nam Sơn đặt ra là cách khai thác giá trị đất đai từ hệ thống giao thông công cộng. Theo ông, phát triển đường sắt đô thị và các khu đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) sẽ làm gia tăng giá trị bất động sản, tạo cơ hội thu hút đầu tư. Tuy nhiên, nếu giá nhà, giá đất quanh các tuyến metro tăng quá cao, chính những người cần sử dụng giao thông công cộng có thể không đủ khả năng sinh sống tại đây.

Khi đó, một trong những mục tiêu quan trọng của TOD là đưa người dân đến gần hệ thống giao thông công cộng sẽ khó đạt được. Vì vậy, thành phố cần tính toán quỹ đất dành cho nhà ở và không gian làm việc có chi phí phù hợp, đồng thời bảo đảm hệ thống trường học, bệnh viện, công viên và các dịch vụ thiết yếu. Bài toán này cho thấy năng lực quản trị đô thị không chỉ là thu hút được bao nhiêu vốn đầu tư hay triển khai được bao nhiêu dự án. Quan trọng hơn là khả năng điều hòa các lợi ích, bảo đảm sự phát triển của hạ tầng tạo ra giá trị cho cả nền kinh tế và cộng đồng.

Từ góc nhìn thể chế của PGS.TS Trần Đình Thiên đến cách tiếp cận quy hoạch của KTS Ngô Viết Nam Sơn, có thể thấy yêu cầu đặt ra cho TP Hồ Chí Minh không dừng ở việc mở rộng không gian hay tăng tốc đầu tư. Một siêu đô thị cần năng lực tự quyết, sáng tạo chính sách, điều phối đa ngành, huy động nguồn lực và tổ chức thực thi hiệu quả. Sức mạnh của siêu đô thị đó không chỉ đo bằng diện tích, dân số hay các dự án nghìn tỷ. Mà còn là khả năng biến nguồn lực thành tăng trưởng, biến tăng trưởng thành chất lượng sống của người dân, cũng như biến cơ hội thành thành quả phát triển lâu dài.