Hai sổ kế toán: Chiêu trò cũ, rủi ro mới trong thời đại số

Những bất thường từ 302 doanh nghiệp có doanh thu nghìn tỷ đồng

Danh sách 302 doanh nghiệp có doanh thu trên 1.000 tỷ đồng nhưng báo lỗ 2 năm liên tiếp, được cơ quan thuế đưa vào diện rủi ro và lên kế hoạch kiểm tra, đã thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận những ngày qua. Điểm đáng chú ý, đây đều là những doanh nghiệp quy mô lớn, doanh thu cao, nhưng lợi nhuận lại rất thấp, thậm chí thua lỗ kéo dài, dù vẫn liên tục mở rộng hoạt động sản xuất kinh doanh.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ, việc “lỗ nhiều năm” hay “lãi mỏng” không đồng nghĩa với vi phạm pháp luật. Đây chỉ là dấu hiệu rủi ro, là căn cứ để cơ quan thuế xem xét, đưa vào diện thanh tra, kiểm tra.

Trong thực tế, một doanh nghiệp mới đầu tư, mở rộng thị trường, chịu áp lực khấu hao lớn, chi phí vốn cao, hoặc hoạt động trong ngành có biên lợi nhuận thấp hoàn toàn có thể lỗ, hoặc chỉ đạt lợi nhuận mỏng trong nhiều kỳ. Vấn đề ở chỗ là doanh nghiệp có chứng minh được biên lợi nhuận mỏng, hay số lỗ đó có đủ chặt chẽ và đủ sức thuyết phục hay không?

Trong 302 doanh nghiệp bị cơ quan thuế đưa vào diện cảnh báo, có sự hiện diện của nhiều lĩnh vực khác nhau: từ bán lẻ, dịch vụ, sắt thép… cho tới bất động sản. Đáng chú ý, theo đại diện Cục Thuế, có không ít trường hợp doanh nghiệp càng báo lỗ lại càng mở rộng sản xuất kinh doanh, tuyển thêm lao động. Thậm chí, xuất hiện những dấu hiệu nghi ngờ liên quan đến việc sử dụng hóa đơn bất hợp pháp.

Ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng Ban Kiểm tra, Cục Thuế, Bộ Tài chính nhận định: "Họ có thể tăng chi phí đầu vào, hợp thức tất cả các khoản chi. Như chúng ta thấy trong thời gian qua là hợp thức các khoản chi phí bằng việc mua bán hóa đơn. Có những trường hợp tăng chi phí quản lý tức chi phí không có thật".

Ngành thuế tăng cường kiểm tra nhóm doanh nghiệp nghìn tỷ nhằm ngăn chặn chuyển giá, gian lận và thất thu ngân sách.

Một điểm đáng chú ý, không ít doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ, nơi vốn có biên lợi nhuận cao, nhưng lại báo lỗ hoặc chỉ ghi nhận mức lãi rất thấp. Bên cạnh đó, nhiều trường hợp có doanh thu lớn, nhưng tỷ suất lợi nhuận lại thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung của toàn ngành. Điều này đặt ra câu hỏi: Đâu là đặc thù kinh doanh thực sự và đâu là dấu hiệu bất thường cần được làm rõ?

PGS.TS. Lê Xuân Trường - Trưởng khoa Thuế và Hải quan, Học viện Tài chính cho biết: "Vẫn là doanh thu nghìn tỷ nhưng lãi rất thấp - của lĩnh vực bán lẻ xăng dầu đó là bình thường vì lợi nhuận cho định mức cho xăng dầu chỉ có lãi vài trăm đồng/lít xăng thì đương nhiên tỷ lệ lợi nhuận trên doanh thu là đúng. Nhưng có những lĩnh vực kinh doanh như kinh doanh dịch vụ chẳng hạn, tỷ lệ lợi nhuận lại rất cao, mà anh khai báo thấp thì đó là bất thường. Chính vì vậy phải xét theo lĩnh từng lĩnh vực. Tuy nhiên có những doanh nghiệp kinh doanh đa ngành, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể bóc tách được. Tỷ lệ lợi nhuận thấp cũng là một trong những rủi ro mà cần phải thanh kiểm tra và giám sát phù hợp".

302 doanh nghiệp nằm trong diện kiểm tra thuế tập trung tại các địa bàn lớn như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Bắc Ninh, Đồng Nai… Cơ quan thuế sẽ rà soát các nội dung trọng điểm như doanh thu, chi phí, lợi nhuận, thời điểm kê khai và thuế giá trị gia tăng, nhằm tránh kê khai sai lệch.

Đáng chú ý, các khoản vay nội bộ và giao dịch liên kết cũng sẽ được kiểm tra để ngăn chặn chuyển giá, trốn thuế. Việc kiểm tra triển khai ngay trong tháng 4 và dự kiến hoàn thành trong năm nay.

Hai sổ sách kế toán - Chiêu trò cũ nhiều hệ lụy

Bên cạnh những dấu hiệu bất thường trong kê khai thuế, cơ quan chức năng cũng cảnh báo về một thủ đoạn không mới - sử dụng hai hệ thống sổ sách kế toán. Không mới về cách làm, nhưng trong bối cảnh hiện nay, thủ đoạn này ngày càng tinh vi hơn, quy mô lớn hơn và kéo theo nhiều hệ lụy đáng lo ngại.

Trong thực tế, các hệ thống sổ sách hiện nay chủ yếu được thực hiện trên máy tính. Tuy nhiên, để hình dung một cách trực quan, có thể hiểu đơn giản là tồn tại hai "cuốn sổ": một dùng để theo dõi nội bộ, một dùng để kê khai với cơ quan thuế. Đây là hành vi trốn thuế phổ biến và bị pháp luật nghiêm cấm.

Việc duy trì hai hệ thống sổ sách để che giấu doanh thu, giảm thuế đang bị siết chặt trong bối cảnh dữ liệu số hóa.

Một ví dụ đơn giản, doanh nghiệp có doanh thu thực tế 1.000 tỷ đồng, nhưng trên sổ sách kê khai thuế chỉ ghi nhận 500 tỷ đồng. Việc tồn tại 2 hệ thống sổ sách thường nhằm mục đích làm giảm doanh thu, từ đó giảm số thuế phải nộp. Thực tế này thường xuất hiện ở các doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ trực tiếp tới người tiêu dùng. Khi khách hàng không có thói quen lấy hóa đơn, sẽ tạo "khoảng trống" để doanh nghiệp che giấu một phần doanh thu.

Bà Lê Yến - Giám đốc Công ty Cổ phần Tư vấn thuế Hà Nội cho hay: "Ví dụ ngày hôm nay tại cửa hàng người ta bán được 100 triệu, nhưng trong đó chỉ có 20 triệu là có người có nhu cầu lấy hóa đơn, còn lại 80 triệu đồng không có nhu cầu lấy hóa đơn. Doanh nghiệp lại điều chỉnh dẫn đến dòng tiền từ việc không xuất hóa đơn đó thì đương nhiên nó không thể chạy thẳng vào doanh nghiệp, mà có thể chạy về các tài khoản cá nhân. Thì đâu đó tại ta có thể nhìn thấy tại sao lại thành 2 sổ và 2 sổ nó là như vậy".

Một trường hợp điển hình đã bị phát hiện và xử lý là Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu, sử dụng hai hệ thống phần mềm kế toán để quản lý và kê khai, gây thất thu cho ngân sách khoảng 150 tỷ đồng. Trước thực tế này, cơ quan thuế đang tăng cường phát hiện sớm và phối hợp với các đơn vị công nghệ để ngăn chặn gian lận ngay từ hệ thống phần mềm.

Ông Phan Tiến Hòa - Phó Trưởng Thuế TP Hà Nội cho biết: "Cụ thể yêu cầu các đơn vị không phát triển tích hợp hoặc hỗ trợ triển khai các hệ thống phần mềm có khả năng vận hành song song hai hệ thống sổ kế toán, sử dụng nhiều tài khoản của một đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán. Chủ động tích hợp các cơ chế cảnh báo, ghi nhận lịch sử thay đổi dữ liệu. Phối hợp chặt chẽ với cơ quan thuế trong việc cung cấp thông tin về khách hàng có dấu hiệu vận hành song song hai hệ thống phần mềm sổ kế toán".

Trong bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu từ hóa đơn điện tử thì việc gian lận bằng các thủ đoạn truyền thống như hai sổ kế toán ngày càng khó che giấu. Hai cuốn sổ, nhưng chỉ một sự thật. Và khoảng cách giữa hai cuốn sổ, chính là rủi ro pháp lý của doanh nghiệp. Những con số bị che giấu hôm nay, có thể trở thành hệ lụy rất lớn ngày mai.

Hà Nội bổ sung 171 doanh nghiệp vào diện kiểm tra

Đại diện Thuế TP Hà Nội cho biết, trong số 302 doanh nghiệp thuộc diện kiểm tra thì Hà Nội có tới 47 doanh nghiệp. Thuế TP Hà Nội còn chủ động mở rộng diện rà soát thêm 171 doanh nghiệp có doanh thu từ 500 tỷ đồng nhưng lợi nhuận mỏng dưới 1%, hoặc kê khai lỗ liên tiếp.

Việc thanh kiểm tra sẽ tập trung chính vào các dự án FDI, các dự án đã hết ưu đãi thuế, các giao dịch liên kết, các doanh nghiệp có khả năng cao sử dụng 2 số sách kế toán.

Gian lận, trốn thuế dưới bất kỳ hình thức nào đều là hành vi vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lý nghiêm. Trong bối cảnh ngành thuế đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường giám sát dữ liệu, những chiêu trò gian lận sẽ ngày càng khó che giấu. Minh bạch và tuân thủ pháp luật không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là điều kiện để doanh nghiệp phát triển bền vững.

Kinh nghiệm chống chuyển giá, trốn thuế trên thế giới

Trên thế giới, nhiều quốc gia đang áp dụng các cơ chế kiểm soát chuyển giá ngày càng chặt chẽ nhằm ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp báo lỗ giả tạo, che giấu lợi nhuận hoặc chuyển lợi nhuận sang nơi có thuế suất thấp.

Tại Trung Quốc, cơ quan thuế sử dụng hệ thống dữ liệu lớn để giám sát các doanh nghiệp có biên lợi nhuận thấp bất thường. Các tập đoàn đa quốc gia có giao dịch liên kết vượt ngưỡng quy định phải chuẩn bị và lưu giữ đầy đủ hồ sơ hoạt động nội địa, hồ sơ tập đoàn và báo cáo lợi nhuận liên quốc gia. Khi phát hiện sai lệch chuyển giá, ngoài truy thu thuế, cơ quan thuế còn áp lãi truy thu tính theo lãi suất cơ bản của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cộng thêm 5%.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đang áp dụng các cơ chế kiểm soát chuyển giá ngày càng chặt chẽ.

Tại Singapore, Cơ quan Thuế nội địa (IRAS) bắt buộc doanh nghiệp lập hồ sơ chuyển giá theo nguyên tắc thị trường độc lập. Không tuân thủ quy định này sẽ dẫn đến mức phạt 10.000 SGD, tương đương gần 207 triệu đồng mỗi vi phạm, kèm khoản phụ thu 5% trên giá trị lợi nhuận bị điều chỉnh. Đồng thời, cơ chế APA được khuyến khích áp dụng để thống nhất phương pháp tính giá, giúp minh bạch hóa giao dịch và triệt tiêu động cơ gian lận ngay từ khâu đầu vào.

Tại Mỹ, Sở Thuế vụ (IRS) sử dụng Điều 482 làm nền tảng để buộc mọi giao dịch liên kết phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc thị trường độc lập. Doanh nghiệp bắt buộc phải lưu giữ hồ sơ chuyển giá tại thời điểm nộp tờ khai thuế.

Nếu vi phạm, ngoài việc truy thu thuế, doanh nghiệp đối mặt với mức phạt từ 20% đến 40% trên số thuế thiếu hụt. IRS còn đặc biệt tập trung kiểm soát các doanh nghiệp báo lỗ kéo dài nhưng vẫn mở rộng quy mô thông qua cơ sở dữ liệu lớn và cơ chế Thỏa thuận giá trước (APA).